Castelo de Vide: het witte dorp met een joods verleden

Op nog geen tien kilometer van Blaõ ligt Castelo de Vide, een van de mooiste witte dorpen van de Alentejo en een plek met een geschiedenis die veel verder gaat dan de aantrekkelijke straatjes en fonteinen waar de meeste bezoekers voor komen. Onder de oppervlakte van dit rustige bergdorp schuilt een van de best bewaarde stukjes joods erfgoed van heel Portugal.

Een gemeenschap die eeuwenlang meedraaide

Al vóór de veertiende eeuw woonde er een joodse gemeenschap in Castelo de Vide. Anders dan in veel andere steden op het Iberisch schiereiland werden joden hier niet in een afgesloten getto gedwongen: ze leefden gewoon tussen hun christelijke buren, al concentreerden ze zich wel in een paar specifieke straten voor onderlinge samenhang. In de veertiende en vijftiende eeuw floreerde de gemeenschap: handelaren, ambachtslieden, artsen en geleerden droegen wezenlijk bij aan de welvaart van het dorp. Straatnamen als Rua da Judiaria herinneren daar tot op de dag van vandaag aan.

Een bijzonder moment volgde in 1492: na de verdrijving van de joden uit Spanje trokken duizenden vluchtelingen de grens over, velen van hen via de Ponte de Portagem bij Marvão; dezelfde brug die wij in onze wandelblog beschrijven. Castelo de Vide nam een deel van deze vluchtelingen op, wat de gemeenschap tijdelijk nog verder deed groeien, kort voordat de Portugese kroon in 1496 zelf tot uitzetting overging.

Wat je vandaag nog kunt zien

De judiaria. Loop vanaf het kasteel de noordelijke helling af en je komt vanzelf in de judiaria: een wijk van smalle, kronkelige straatjes met lage deuren en gotische bogen. Op sommige deurposten zijn nog de kleine inkepingen te zien waarin ooit een mezuza bevestigd zat, het kokertje met een stukje perkament dat een geloofsbelijdenis bevatte. De huizen hebben typisch twee deuren op de begane grond: een brede voor de winkel of werkplaats, een smallere voor de trap naar de woonvertrekken erboven, een indeling die laat zien hoe centraal handel stond in het leven van deze gemeenschap.

De synagoge. Op de hoek van de Rua da Judiaria en de Rua da Fonte staat het gebouw dat wordt beschouwd als de middeleeuwse synagoge van Castelo de Vide, daterend uit de veertiende eeuw; een van de weinige bewaard gebleven middeleeuwse synagogen van Portugal. Het pand bestaat uit twee verdiepingen: boven bevond zich de centrale gebedsruimte, met een hejal (de nis waarin de Thorarollen werden bewaard) die pas in de jaren zeventig van de twintigste eeuw tijdens restauratiewerk werd herontdekt. Tegenwoordig is het gebouw een klein, sfeervol museum, met gratis toegang.

Meer dan alleen geschiedenis

Castelo de Vide is ook zonder zijn joodse verleden de moeite waard: het kasteel torent boven het dorp uit, de Fonte da Vila is al eeuwenlang beroemd om zijn zuivere bronwater, en de Igreja de Santa Maria da Devesa domineert het hoofdplein. Combineer een bezoek aan de judiaria met een wandeling langs de verschillende fonteinen van het dorp, Castelo de Vide staat niet voor niets bekend om zijn water. Water dat ook gebruikt wordt om Castelo de Vide's eigen bier te produceren: Barona. Geniet op een van de vele terrassen door de hele stad.

Praktische tips

• Synagoge/museum: gratis toegang, doorgaans geopend van 09:30 tot 13:00 en van 14:30 tot 18:00 uur.

• Beste manier om te bezoeken: wandel de judiaria zelf in plaats van alleen de synagoge te bekijken — de wijk zelf, met zijn intacte middeleeuwse stratenplan, vertelt minstens zoveel als het museum.

• Combineer met: Marvão, op tien minuten rijden, voor een dag die zowel het christelijke als het joodse erfgoed van deze grensstreek laat zien.

Vanuit Blaõ

Voor gasten met interesse in dit stuk geschiedenis wijzen we graag de rustigste tijden aan om de judiaria te bezoeken, vroeg in de ochtend, voordat de dagjesmensen arriveren, voelt het dorp nog het meest zoals het eeuwenlang moet hebben aangevoeld.